Դրական ու բացասական կոտորակային թվերը և զրոն կազմում են ռացիոնալ թվերի համախումբը։ Պարզ է, որ ամբողջ թվերը ռացիոնալ թվերի մի մասն են։ Եթե երկու ռացիոնալ թվեր ունեն իրար հավասար բացարձակ արժեքներ, բայց տարբեր նշաններ, ապա ասում են, որ այդ ռացիոնալ թվերն իրար հակադիր են։ Օրինակ՝ +6/7թվին հակադիր թիվը կլինի -6/7ը, իսկ-3/2 թվին հակադիր թիվը`+3/2 -ը:

Առաջադրանքներ

1.Տրված կոտորակներից որո՞նք են դրական, որո՞նք` բացասական

-2/3, 1/4 , -3/7, 8/9, -2.4/9, +13/7, -8/13,+6/7,-4/9

Դրական- 1/4, 8/9, 13/7, 6/7
Բացասական- -2/3, -3/7, -2./9, -8/13, -4/9

2. Գրե՛ք հետևյալ կոտորակներին հակադիր կոտորակները. 

7/9, -14/15, 8/3, -11/19, -5/6, 25/32, -7/20
7/9= -7/9
-14/15= 14/15
8/3= -8/3
-11/19= 11/19
-5/6= 5/6
25/32= -25/32
-7/20= 7/20

3. Ո՞ր ռացիոնալ թիվն է ինքն իրեն հակադիր: 
0

4. Տրված են -8,+4/3, 0, -6.2/5, +5/7, -23, +4.9/11, +55, -12. 7/9, +11,-7/8 , +5/23, -30. 1/2, -2, +17/23, -7/3,+9/11, -6 թվերը։ Դրանցից առանձնացրե՛ք՝ 

a) բացասական թվերը, 
-8, -23, -30, -2, -6:

b) բնական թվերը,
55, 11:

c) դրական կոտորակային թվերը, 
+4/3, +5/7, +4.9/11, +4.9/11, 1/2, +17/23, +9/11:

d) ամբողջ թվերը,
0, 55, 11, -8, -28, -30, -2, -6:

e) բացասական կոտորակային թվերը, 
-6.2/5, -12. 7/9, -7/8, -7/3:

f) դրական թվերը։
55, 11

5.Գծե՛ք կոորդինատային ուղիղ և նրա վրա նշե՛ք -3.1/4, +2.3/4, 0,-6.2/5 , +4.1/2  , թվերին համապատասխանող կետերը։

-7 -6 -5 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 5
|—–|—–|—–|—–|—–|—–|—–|—–|—–|—–|—–|—–|
● ● ● ● ●
-6.4 -3.25 0 2.75 4.5

6.Երեք ապրանքատար վագոններով տեղափոխում էին 1450 արկղ բեռ։ Ճանապարհին առաջին վագոնից 75 արկղ տեղափոխեցին երկրորդը, 45 արկղ՝ երրորդը։ Այն բանից հետո, երբ կայարաններից մեկում երրորդ վագոնից իջեցրին 250 արկղ, բոլոր երեք վագոններում եղած արկղերի քանակները հավասարվեցին։ Սկզբում քանի՞ արկղ կար վագոններից յուրաքանչյուրում։
1450

7.Ուղղանկյունանիստի ձև ունեցող երկաթե չորսուն ունի 5 սմ բարձրություն, 11 սմ լայնություն և 15 սմ երկարություն։ Քանի՞ կիլոգրամ է նրա զանգվածը, եթե 1 սմ3 երկաթի զանգվածը 7.1/2  գրամ  է։
6.1875 կգ

8.Անտառը գրավում է 1300000 հա տարածք։ Դրա 35 %-ը հաճարենու անտառն է, 16 %-ը՝ սոճու, 20 %-ը՝ եղևնու, 24 %-ը՝ կաղնու, մնացածը՝ բոխու։ Ամեն մի տեսակ անտառի քանի՞ հեկտար կա տվյալ տարածքում։
1300000

Գիրը կամ գրային համակարգը բանավոր հաղորդակցման տեսողական պատկերման պայմանական միջոց է։ Գիրն ստեղծվել է որևէ գաղափար, միտք կամ առհասարակ խոսք գրավոր եղանակով փոխանցելու համար։ Իբրև մշակութային երևույթ՝ բանավոր խոսքի համեմատությամբ գիրը ի հայտ է եկել ավելի ուշ։ Հաղորդակցման աճող պահանջներին ի պատասխան՝ գիրը ստեղծել են հասարակական, մշակույթային բարձր մակարդակ ունեցող ժողովուրդները։
Պետությունների ձևավորումով տարբեր երկրներում ստեղծվեցին գրային համակարգեր։
Ինչո՞ւ էր անհրաժեշտ գիրը։
Հնադարյան մարդը մտապահում էր այն, ինչ անհրաժեշտ էր իրեն առօրյա կյանքում։ Սակայն վիճակն սկսեց փոխվել, երբ առաջացավ պետությունը։ Անհրաժեշտ էր հաշվառել ստացված բերքը, պալատների և տաճարների պահեստներում կուտակվող մթերքի ր այլ իրերի քանակը, հարկերը և այլն։ Պետությունների ձևավորումով տարբեր երկրներում ստեղծվեցին գրային համակարգեր։ Հին Արևելքի շատ ժողովուրդներ ունեին իրենց գիրը։ Դրանք միմյանցից տարբերվում էին ոչ միայն արտաքին տեսքով, այլև նշանների իմաստներով։

Շումերական պատկերագրեր

Առաջին իսկական գրային համակարգ ստեղծել են շումերները շուրջ 5 հազար տարի առաջ։ Նրանք գործածում էին պատկերագրերը, որը խորհրդանշում էր առարկաներ, գաղափարներ և ձայներ։

Փյունիկյան հնչյունագրեր

Ք․ա․ 9-րդ դարի վերջին փյունիկցիները Աֆրիկայի հյուսիսում հիմնեցին նշանավոր Կարթագեն քաղաքը։ Այն շուտով վերածվեց հզոր պետության։ Փյունիկցիներն աշխարհում առաջինը ստեղծեցին հնչյունագիրը (այբբենական գիր)։ Այդ գիրը նրանցից փոխ առան հույները և մյուս ժողովուրդները։

Եգիպտական գաղափարագրերը

Հույն պատմիչ Հերոդոտոսը Եգիպտոսում տաճարների պատերին տեսել էր բնության տարբեր երևույթներ և առարկաներ պատկերող գրային նշաններ։ Քանի որ այդ գրից օգտվում էին տաճարների քրմերը, նա այն անվանեց հիերոգլիֆ, այսինքն՝ «սրբազան գիր»։ Եգիպտական գիրը ստեղծվեց Ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին։ Այն բաղկացած էր ավելի քան 700 նշանից։ Սկզբում յուրաքանչյուր նշան նշանակում էր որևէ բառ կամ նույնիսկ նախադասություն։ Հետագայում նշաններն սկսեցին նաև արտահայտել վանկեր։

Միջագետքյան սեպագիրը

Ք․ա․ 4-րդ հազարամյակի վերջին շումերները ստեղծեցին գաղափարագիրը։ Այն իր տեսքով և բովանդակությամբ նման էր եգիպտական հիերոգլիֆներին։ Կավի կամ քարի վրա դժվար էր կլորավուն նշաններ նկարելը։ Ուստի ժամանակի ընթացքում գաղափարագիրը պարզեցվեց։ Նշանները աստիճանաբար կորցրին իրենց սկզբնական տեսքը։ Դրանք սկսեցին նմանվել սեպերից բաղկացած նշանախմբերի։ Այդ գիրը գիտնականններն անվանեցին սեպագիր։ Սեպագիրն ուներ մոտ 600 նշան։ Դրանք արտահայտում էին մեկ կամ ավելի բառեր և վանկեր։ Սեպագիրը փոխ առան շատ ժողովուրդներ՝ հարմարեցնելով իրենց լեզուներին։ Ք․ա․ 3-րդ հազարամյակում Շումերում և Աքքադում մեծ ուշադրություն էին դարձնում երեխաների կրթությանը։ Տաճարներին կից գործում էին դպրոցներ, որտեղ երեխաներին սովորեցնում էին գրել, կարդալ, երգել, նվագել։ Շրջանավարտը պարտավոր էր տիրապետել այն ժամանակներում հայտնի բոլոր բնական գիտություններին, իմանալ այս կամ այն աշխատանքային գործունեության նրբությունները և կազմակերպել դրանք։ Կարևոր էր անգիր իմանալ բոլոր կրոնական ծեսերը, ինչծես նաև կարողանալ կացմակերպել դրանց անցկացումը։

Հարցեր և առաջադրանքներ

1․ Հասարակության զարգացման ո՞ր փուլում ստեղծվեց գիրը։
Ք.ա 9րդ դար։
2․ Ինչի՞ հետ է կապված գրի առաջացումը։
Պետությունների։
3․ Ե՞րբ է առաջացել եգիպտական գիրը և քանի՞ նշանից է բաղկացած։ Ի՞նչ էին արտահայտում այդ նշանները։
Եգիպտական գիրը ստեղծվել է Ք.ա 4րդ հազարամյակին
4․ Ի՞նչ է սեպագիրը։ Ովքե՞ր են ստեղծել այն։
Սեպագիրը ստեղծել են Շումերները։
5․ Ստեղծիր նշան- նկարներ և մեկնաբանիր։

ՓԱՐՎԱՆԱ

I

Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:

Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման,
Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,
Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան
Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:

Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.
Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում
Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել`
Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:

Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա
Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր,
Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա
Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր:

Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ.
Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ,
Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ
Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք:

— Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա,
Իմ չընաշխարհիկ դըստերն արժանի,
Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահ,
Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի…

II

Հագած, կապած զենք ու զըրահ,
Ձիանք հեծած ամեհի,
Ահա եկել հավաքվել են
Կըտրիճները Կովկասի,
Ծեր Փարվանա թագավորի
Ապարանքի հանդիման
Կազմ ու պատրաստ սպասում են
Մոտիկ ժամին մըրցության:
Ըսպասում է ողջ աշխարհքը՝
Եկած, կիտված Փարվանա,
Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի
Էն սիրունին տիրանա:

Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ
Դըրանիկներ, նաժիշտներ,
Ահա աղջիկն իր նազելի
Ու թագավորն ալեհեր:
Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,
Աղջիկն անուշ մի լուսին,
Ամպ ու լուսին իրար փարված՝
Դուրս են գալի միասին:
Հառաչում է ողջ աշխարհքը.
Կըտրիճները, քարացած,
Երազների մեջ են ընկնում՝
Էս աշխարհքից վերացած:
— Նայի՛ր, դստրի՛կ, իշխանազուն
Էս քաջերին լայնալանջ,
Այժմ պիտի հանդես դուրս գան,
Պայքար մըտնեն քո առաջ.
Մեկը իրեն ուժը ցույց տա,
Մյուսը՝ շընորհքն իր բազկի,
Ո՛րը՝ ճարպիկ ձիարշավը,
Ո՛րն էլ՝ թափը իր վազքի:
Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,
Հայտնի լինին քաջն ու վատ,
Ու երբ անցնեն մեր առջևից
Կըտրիճները պայազատ,
Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն
Անհաղթներից անհաղթին,
Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա
Անզուգական քո բախտին:

Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց,
Նըշան տըվավ պայքարին,
Այնինչ՝ աղջիկն առաջ եկավ՝
Կարմիր խնձորն իր ձեռին:
— Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին
Հաղթի մի վես տըմարդի,
Բայց չի կարող լինել երբեք
Նա սիրելին իմ սըրտի…
— Է՜յ, Փարվանա չըքնաղ փերի,
Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,—
Խըռնըվում են կըտրիճները,
Խընդրում կըրկին ու կըրկին:

— Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ,
Անգին քարեր ու գոհա՞ր,
Ա՞ստղ ես ուզում, մենք երկընքից
Վեր կըբերենք քեզ համար:
— Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ
Եվ կամ աստղը երկընքի,
Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում
Սեր-ընկերից իմ կյանքի:
Ես նըրանից հուր եմ ուզում,
Անշեջ հուրը սըրբազան,
Ով կըբերի անշեջ հուրը,
Նա է ընտրած իմ փեսան…

Ասավ աղջիկն, իրար անցան
Կըտրիճները քաջարի,
Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ
Դեպի չորս կողմն աշխարհի:
Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն
Անշեջ հուրը աղջըկան.
Բայց… տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ,
Նըրանք չըկան ու չըկան…

III

— Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան
Էն քաջերը սիրատենչ.
Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան,
Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ:

— Ո՜չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ
Ու կըբերեն էս տարի.
Կըռիվներով արյունըռուշտ
Լիքն է ճամփեն քաջերի:
Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն
Մութ աշխարհքից, սև ջըրից.
Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն
Յոթգըլխանի դևերից:

Անց է կենում դարձյալ տարին:
Նայում է կույսն ամեն օր.
— Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա՝
Սարից թըռած ձիավոր:

Միշտ երազում ես տեսնում եմ
Էն հերոսին ապագա.
Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ,
Լուսանում է… ու չըկա:

— Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,
Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.
Շատ-շատ անգամ բերող հոգին
Ինքն է այրվում նըրա մեջ…

Անց է կենում դարձյալ տարին:
Նայում է կույսն ամեն օր.
Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում
Չի երևում ձիավոր:

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա
Էս աշխարհքում անշեջ հուր.
Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր…

Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,
Լուռ է արքան ալևոր,
Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝
Միտք է անում գըլխակոր:

IV

Էսպես անցան շատ տարիներ.
Տըխուր աղջիկն արքայի
Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր
Ճամփաներին ամայի,
Հույսը հատավ… ու լաց եղավ.
Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ,
Որ լիճ կըտրեց արտասուքը,
Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց.
Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը…
Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք
Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում,
Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք:
Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ
Ցույց են տալի մինչ էսօր
Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն
Ու շենքերը փառավոր:

* * *

Ասում են, էն թիթեռները,
Որ գիշերվա խավարում,
Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ,
Որտեղ լույս է հենց վառվում,
Հավաքվում են, շուրջը պատում,
Մեջն են ընկնում խելագար,
Ասում են, թե էն Փարվանա
Ջահիլներն են սիրավառ:
Ըշտապելուց թև են առել,
Դարձել թեթև թիթեռներ,
Ու տակավին հուր տեսնելիս՝
Մեջն են ընկնում անհամբեր.
Ջանք է անում ամեն մինը,
Շուտով տանի, տիրանա…
Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ
Կըտրիճները Փարվանա:

Հարցեր և առաջադրանքներ

• 8-10 նախադասությամբ պատմի՛ր բալլադը։
  Այս բալլադում մի արքայադստեր։ Ուզում է որ նրան բերեմ անմար հուրը։ Հետո կտրիծները գնում են աշխարհի չորս կողմերը, բայց նրանցից ոչ մեկը ետ չի գալիս։
• Բալլադը սովորի՛ր պատմել, ցանկացած հատված՝ քո նախասիրությամբ սովորի՛ր բերանացի (անգիր):
• Ի՞նչ է բալլադը․ տեղեկություններ գրի՛ր բալլադի ժանրի մասին՝ օգտվելով համացանցից:

Բալլադը արագ զարգացող հեքիաթն է։
Բալլադը հիմնված է լեգենդների վրա։

Ի՞նչ է ուսումնասիրում աշխարհագրությունը, ճյուղերը

Աշխարհագրությունը գիտություն է, որը ուսումնասիրում է մեր Երկիրը՝ նրա բնությունը և մարդկանց կյանքը։
Այն չի սահմանափակվում միայն քարտեզով կամ տեղանքի նկարագրությամբ․ աշխարհագրությունը փորձում է հասկանալ՝

• ինչպես են ձևավորվում լեռները, գետերը, լճերը,
• ինչպես են մարդիկ ապրում ու աշխատում տարբեր երկրներում,
• ինչպես է բնությունը ազդում մարդկանց կյանքի վրա, և մարդիկ՝ բնության։

Այսպիսով, աշխարհագրությունը միավորում է և՛ բնությունը, և՛ հասարակությունը։

Աշխարհագրությունը յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում գիտությունների ամբողջական
համակարգում: Աշխարհագրական հետազոտությունների օբյեկտներից են երկրագնդի
աշխարհագրական թաղանթը, նրա ոլորտները, դրանց կառուցվածքն ու
փոխազդեցությունը, մայրցամաքները, տարածաշրջաններն ու երկրները և այնտեղ
կատարվող երևույթները: Աշխարհագրական թաղանթի, մասնավորապես Երկրի
մակերևույթի ուսումնասիրությամբ, աշխարհագրությունից բացի, զբաղվում են նաև
երկրաբանությունը, կենսաբանությունը, տնտեսագիտությունը և բազմաթիվ այլ
գիտություններ: Դրանք ուսումնասիրում են երկրագնդի առանձին ոլորտները կամ
բաղադրիչները: Օրինակ՝ երկրաբանությունն ուսումնասիրում է քարոլորտը,
կենսաբանությունը կենսոլորտը, տնտեսագիտությունը մարդկային հասարակության
տնտեսական ոլորտը և այլն:

Աշխարհագրության ուսումնասիրության առարկաները

Աշխարհագրության գլխավոր ուշադրության կենտրոնում են՝

• Բնական երևույթները – կլիմա, լանդշաֆտներ, հող, ջուր, բույսեր, կենդանիներ,
• Մարդկային կյանքը – քաղաքներ, գյուղեր, տնտեսություն, ճանապարհներ,
• Նրանց փոխազդեցությունը – ինչպես մարդիկ օգտագործում են բնությունը (օր․՝ անտառահատում, ջրամբարների կառուցում) և ինչպես է բնությունը ազդում մարդկանց վրա (օր․՝ երկրաշարժեր, կլիմա)։

Այս ամենը միասին ձևավորում է աշխարհահամակարգեր։ Դրանք լինում են․

• բնական (օր․՝ անտառ, գետային հովիտ),
• հասարակական (օր․՝ քաղաք, գյուղատնտեսական շրջան),
• բնահասարակական (օր․՝ մարդածին լանդշաֆտ, ջրամբար):

Աշխարհագրության նպատակներն ու խնդիրները

Աշխարհագրությունը նպատակ ունի․

1. Ուսումնասիրել բնությունն ու հասարակությունը տարածության և ժամանակի մեջ։
2. Բացահայտել կապերը բնության և մարդու միջև։
3. Ճիշտ և խելամիտ օգտագործել բնության հարստությունները։
4. Կանխատեսել ապագայում հնարավոր փոփոխությունները (օր․՝ կլիմայի փոփոխություն, բնակչության աճ):

Աշխարհագրության տեղը գիտությունների համակարգում

Աշխարհագրությունը յուրահատուկ գիտություն է, քանի որ այն միավորում է երկու մեծ գիտությունների խմբեր․

• Բնական գիտությունները (երկրաբանություն, կենսաբանություն, ֆիզիկա),
• Հասարակական գիտությունները (տնտեսագիտություն, պատմություն, սոցիոլոգիա):

Այս պատճառով աշխարհագրությունը գտնվում է այս երկու ոլորտների հատման կետում։

Այն բաժանվում է երկու հիմնական ճյուղի․

• Բնական աշխարհագրություն – ուսումնասիրում է լանդշաֆտները, կլիման, գետերը, օվկիանոսները, բույսերն ու կենդանիները։
• Հասարակական աշխարհագրություն – ուսումնասիրում է մարդկանց գործունեությունը, քաղաքները, գյուղերը, տնտեսությունը։

Այս երկուսը միասին ձևավորում են ընդհանուր աշխարհագրությունը։

 Եզրակացություն
Աշխարհագրությունը միայն քարտեզների ու տեղանունների գիտություն չէ։ Այն մեզ օգնում է հասկանալ, որ Երկիրը մի ամբողջական համակարգ է, որտեղ և՛ բնությունը, և՛ հասարակությունը գործում են միասին։ Եթե մենք ճիշտ ու խելամիտ օգտագործենք մեր միջավայրը, կկարողանանք ապրել ավելի ապահով և բարեկեցիկ աշխարհում։

Թեստ

1. Ի՞նչ է ուսումնասիրում աշխարհագրությունը։
ա) Միայն Երկրի պատմությունը
բ) Երկրի բնությունն ու մարդկանց կյանքը
գ) Միայն տնտեսությունը

2. Ի՞նչ է աշխարհագրության հիմնական նպատակը։
ա) Ուսումնասիրել քարտեզներ
բ) Հասկանալ բնության և մարդու փոխազդեցությունը
գ) Հաշվարկել բնակչության թիվը

3. Ո՞ր գիտությունն է ուսումնասիրում քարոլորտը։
ա) Երկրաբանություն
բ) Կենսաբանություն
գ) Տնտեսագիտություն

4. Ո՞րն է հասարակական աշխարհագրության ուսումնասիրության առարկան։
ա) Գետերն ու լեռները
բ) Մարդկային գործունեությունը
գ) Կենդանիներն ու բույսերը

5. Ո՞րն է բնահասարակական աշխարհահամակարգի օրինակ։
ա) Անտառ
բ) Քաղաք
գ) Ջրամբար

6. Աշխարհագրությունը որ երկու գիտությունների հատման կետում է գտնվում։
ա) Բնական և հասարակական
բ) Պատմական և տեխնիկական
գ) Մաթեմատիկական և բժշկական

7. Ո՞ր ճյուղն է ուսումնասիրում կլիման, գետերը, լանդշաֆտները։
ա) Հասարակական աշխարհագրություն
բ) Բնական աշխարհագրություն
գ) Պատմական աշխարհագրություն

8. Ո՞րն է հասարակական աշխարհագրության հիմնական խնդիրներից մեկը։
ա) Քաղաքների և բնակչության ուսումնասիրությունը
բ) Օվկիանոսների ուսումնասիրությունը
գ) Կլիմայի ուսումնասիրությունը

9. Ո՞ր մեթոդն է հիմնված «տեսածը նկարագրելու» վրա։
ա) Նկարագրական
բ) Վիճակագրական
գ) Քարտեզագրական

10. Ո՞ր մեթոդն է օգտագործում թվեր, աղյուսակներ, տվյալներ։
ա) Վիճակագրական
բ) Դաշտային
գ) Համեմատական

В ту зиму снег долго не выпадал. Реки и озёра давно льдом покрылись, а снега всё нет и нет. Зимний лес без снега казался хмурым, унылым.

Шёл я как-то с ребятами по лесу, возвращались мы из соседней деревни. Вышли на лесную поляну. Вдруг видим — посреди поляны над большим кустом вороны кружат. Каркают, летают вокруг него, то вверх взлетят, то на землю сядут. Наверное, какую-то еду себе нашли.

Стали ближе подходить. Заметили нас вороны — одни в сторону отлетели, по деревьям расселись, а другие и улетать не хотят, так над головой и кружат.

Подошли мы к кусту, смотрим — что-то под ним белеет, а что — сквозь частые ветки и не разберём.

Раздвинул я ветки, гляжу — заяц, белый — белый как снег. Забился под самый куст, прижался к земле, лежит не шевельнётся. Кругом всё серое — и земля и опавшие листья, а заяц среди них так и белеет.

Вот почему он воронам на глаза попался — оделся в белую шубку, а снега-то нет, значит, и спрятаться ему, белому, негде. Дай-ка попробуем его живьём поймать!

Просунул я руку под ветки, тихонько, осторожно, да сразу и вытащил из-под куста!

Смотрим — одна ножка у него как-то странно болтается. Тронули её, а она переломана! Значит, сильно его вороны потрепали.

Принёс я зайца домой. Папа достал из аптечки бинт, вату, забинтовал зайцу сломанную ножку и посадил в ящик. Мама положила туда сена, моркови, мисочку с водой поставила. Так у нас зайка и остался жить. Целый месяц прожил. Ножка у него совсем срослась, он даже из ящика выскакивать начал и меня вовсе не боялся.

Пока заяц у нас дома жил, и снег выпал, белый, пушистый, как зайкина шубка. В нём зайцу легко прятаться.

— Ну, теперь можно его и обратно в лес выпустить, — сказал нам однажды папа.

Так мы и сделали — отнесли зайца в ближайший лесок, попрощались с ним и выпустили на волю.

В один миг наш зайка в заснеженных кустах исчез.

Вот когда ему белая шубка пригодилась!

(Г.Скребицкий)

Вопросы к тексту (в тексте 315 слов)

1. Почему лес, по которому гуляли ребята, был серым и хмурым?
   Потому что не было снега Земля была серой.
2. Почему ребята обратили внимание на стаю ворон?
   Вороны громко каркали. Они кружили над кустом.
3. Кого нашли ребята в кустах? Почему заяц не убежал от ворон?
   Ребята нашли белого зайца. У него была сломана лапка.
4. Что произошло дома, когда мальчик принес зайца?
   Папа перевязал лапку Мама ухаживала за зайцем.
5. Чем закончилась история с зайцем?
   Заяц выздоровел. Его выпустили в лес.
6. О чём заставил задуматься рассказ Георгия Скребицкого?
   Нужно помогать животным. Нужно беречь природу.

 Մեր տոհմը Լոռու հին ազնվական տոհմերից մեկն է։ Իր մեջ ունի պահած շատ ավանդություններ։ Այդ ավանդություններից երևում է, որ նա եկվոր է, բայց պարզ չի՛, թե ո՛րտեղից։ Թե եկվոր է՛լ է, անհերքելի հիշատակարանները ցույց են տալիս, որ նա վաղուց՝ է հաստատված Լոռու Դսեղ գյուղում։

Հայրիկի մասին

Իմ հայրը, Տեր Թադեոսը, նույն գյուղի քահանան էր։ Ամենալավ և ամենամեծ բանը, որ ես ունեցել եմ կյանքում, այդ եղել է իմ հայրը։ Նա ազնիվ մարդ էր և ազնվական՝ բառի բովանդակ մտքով։ Չափազանց մարդասեր ու առատաձեռն, առակախոս ու զվարճաբան, սակայն միշտ ուներ մի խոր լրջություն։ Թեև քահանա, բայց նշանավոր հրացանաձիգ էր և ձի նստող։

Մայրիկի մասին

Իսկ մայրս բոլորովին ուրիշ մարդ էր։ Երկու ծայրահեղորեն տարբեր արարածներ հանդիպել էին իրար։ Մայրս – Սոնան, որ նույն գյուղիցն էր, սարում աչքը բաց արած ու սարում մեծացած, մի կատարյալ՝ սարի աղջիկ էր, ինչպես գյուղացիքն են ասում,— մի «գիժ պախրի կով»։ Նա չէր կարողանում համբերել հորս անփույթ ու շռայլող բնավորությանը, և գրեթե մշտական վեճի մեջ էին այդ երկու հոգին։ Ա՛յդ էր պատճառը, որ հայրս երբեմն թաքուն էր տեսնում իր գործը։ Շատ է պատահել, որ, մայրս տանից դուրս է գնացել թե չէ, ինձ կանգնեցրել է դռանը, որ հսկեմ, ինքը՝ ցորենը լցրել, տվել մի որևէ պակասավոր գյուղացու կամ սարից իջած թուրքի շալակը։

Իրիկունները, երբ տուն էինք հավաքվում, մայրս անդադար խոսում էր օրվան անցածի կամ վաղվան հոգսերի մասին, իսկ հայրս, թինկը տված՝ ածում էր իր չոնգուրն ու երգում Քյորօղլին, Քյարամը կամ ո՛րևէ հոգևոր երգ։

Ահա այս ծնողներից ես ծնվել եմ 1869 թվի փետրվարի 7-ին։ Մանկությունս անց եմ կացրել մեր գյուղում ու սարերում։

Առաջին վարժապետի ու դպրոցի մասին

Մի օր էլ մեր դռանը մայրս ճախարակ էր մանում, ես խաղում էի, մին էլ տեսանք, քոշերը հագին, երկար մազերով ու միրուքով, երկաթե գավազանը չրխկացնելով, մի օտարական անցավ։

– «Հասի՛ր, էդ կլեկչուն կանչի՛ր, ամանները տանք, կլեկի»,– ասավ մայրս։ Խաղս թողեցի, ընկա ուստի ետևից կանչեցի։ Դուրս եկավ, որ կլեկչի չէ՛, այլ՝ մեր ազգականի փեսա՝ տիրացու Սհակն է։ Սկսեցի զրույց անել։ Տիրացուն խոսք բաց արավ իր գիտության մասին։

– Տիրա՛ցու ջան, բա ի՜նչ կըլի, մեր գեղումը մնաս, երեխանցը կարդացնես,– խնդրեց մայրս։

– Որ դուք համաձայնվեք, ինձ պահեք, ես էլ կմնամ, ի՜նչ պետք է ասեմ,– հայտնեց տիրացու Սհակը։

Գյուղումն էլ տրամադրություն կար, և, մի քանի օրից հետո, տիրացու Սհակը դարձավ Սհակ վարժապետ։ Մի օթախում հավաքվեցին մի խումբ երեխաներ, տղա ու աղջիկ շարվեցին երկար ու բարձր նստարանների վրա, եղավ ուսումնարան, և այստեղից սկսեցի ես իմ ուսումը։

Մեր Սհակ վարժապետը մեզ կառավարում էր «գաւազանաւ երկաթեաւ»։ Իր երկաթե գավազանը, որ հրացանի շամփուրի էր նման, երբեմն ծռում էր երեխաների մեջքին, ականջները «քոքըհան» էր անում և մեծ կաղնենի քանոնով «շան լակոտների» ձեռների կաշին պլոկում։ Ես չե՛մ կարողանում մոռանալ մանկավարժական այդ տեռորը։

Վարժապետի առջև կանգնած երեխան սխալ էր անում թե չէ՝ սարսափից իրան կորցնում էր, այլևս անկարելի էր լինում նրանից բան հասկանալ, մեկը մյուսից հիմար բաներ էր դուրս տալի։ Այն ժամանակ կարմրատակում, սպառնալի՝ չախի թևերը էտ ծալելով, տեղից կանգնում էր վարժապետը ու բռնում… Քիթ ու պռունկն արյունոտ երեխան, գալարվելով, բառաչում էր վարժապետի ոտների տակ, զանազան սրտաճմլիկ աղաչանքներ անելով, իսկ մենք, սփրթնած, թուքներս ցամաքած, նայում էինք ցրտահար ծտերի նման շարված մեր բարձր ու երկար նստարանների վրա։ Ջարդած էրեխային վերցնում էին մեջտեղից։ – «Արի՛»,– դուրս էր կանչում վարժապետը հետևյալին…

Մի երեխայի ուսումնարան ղրկելիս հայրը խրատել էր, թե՝ «վարժապետն ի՛նչ որ կասի, դու էլ էն ասա»։ Եկավ։

Վարժապետն ասում է՝ «Ասա՛ այբ»։

Նա էլ կրկնում է՝ «Ասա՛ այբ»։

– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում «Ասա ա՛յբ»։

– Տո շա՛ն զավակ, ես քեզ եմ ասում՝ «Ասա ա՛յբ»։

Այս երեխայի բանը հենց սկզբի՛ց վատ գնաց, և այնքան ծեծ կերավ, որ մի քանի ժամանակից «ղաչաղ» ընկավ, տանիցն ու գեղիցը փախավ, հանդերումն էր ման գալի։ Բայց մեր Սհակ վարժապետի չարությունից չէ՛ր դա։ Այս տեսակ անաստված ծեծ այն ժամանակ ընդունված էր և սովորական բան էր մեր գյուղական ուսումնարաններում։

Գյուղացիներից էլ շատ քչերն էին բողոքում։ Այդ ծեծերից ես չկերա, որովհետև վարժապետը քաշվում էր հորիցս, բայց մանավանդ մորիցս էր վախենում։ Չմոռանամ, որ Սհակ վարժապետին սիրում էին մեր գյուղում և մինչև օրս հիշում են։

Տասը տարեկան, մեր գյուղից հեռացել եմ Ջալալօղլի, ուր մեծ և օրինակելի ուսումնարան կար, այդ ժամանակ՝ Լոռում շատ հայտնի «Տիգրան վարժապետի» հսկողության տակ։ Այնտեղից էլ անցել եմ Թիֆլիս, Ներսիսյան դպրոց, որ չե՛մ ավարտել։

Առաջին ոտանավորի մասին

Շատ վաղ եմ սկսել ոտանավոր գրել։ 10–11տարեկան ժամանակս Լորիս-Մելիքովի վրա երգեր էին երգում ժողովրդի մեջ։ Այդ երգերին տներ էի ավելացնում և գրում էի զանազան ոտանավորներ – երգիծաբանական, հայրենասիրական և սիրային։ Սիրային ոտանավորներից մեկը, մի դեպքի պատճառով, տարածվեց ընկերներիս մեջ ու մնաց մինչև օրս։ Ահա՛ այդ ոտանավորը.

Հոգո՛ւս հատոր,
Սըրտի՛ս կըտոր
Դասիս համար
Դու մի՛ հոգար.
Թե կա՛ն դասեր,
Կա՛ նաև սեր,
Եվ ի՜նչ զարմանք,
Ի՛մ աղավնյակ,
Որ կենդանի
Մի պատանի
Սերը սըրտում՝
Դաս է սերտում։

Այս ոտանավորը գրված է 1881 կամ 82 թվին։ Չեմ կարող չհիշել, որ այն ժամանակ ոտանավոր էր գրում և՛ իմ փոքր եղբայրը, որ կարդում էր ինձ հետ, և միշտ գտնում էին, որ նա ինձանից լավ է գրում։

Իմ տպված ոտանավորների մեջ ամենավաղ գրածը «Շունն ու Կատուն» է, որ գրել եմ 1886 թվին։ – 1888 թ. ամուսնացել եմ։ Ծառայության եմ մտել մի քանի տեղ, բայց ամեն տեղ էլ չե՛ն հավանել այնպես որ «Պոետն ու Մուզայի» մեջ ուղիղն եմ ասել։ Սկզբնական շրջանում սիրել եմ ռուս բանաստեղծ Լերմոնտովին, ավելի ճիշտը – նրա ա՛յն գործերը, որ սովորել եմ ուսումնարանում։ Բայց, հենց որ ծանոթացել եմ եվրոպական բանաստեղծների և ավելի լայն գրականության հետ, այն օրվանից ինձ համար ամենասիրելին մնում է Շեքսպիրը։

• Վերհիշում ենք.
  • Ի՞նչ է արմատը:
  • Ի՞նչ է ածանցը:
  • Ի՞նչ է հոդակապը:

Առաջադրանքներ՝

1. Նշված արմատներով կազմի՛ր հոդակապով և ածանցավոր բառեր, օրինակ՝

Արմատ՝ արև

Ածանցավոր՝ արև+ային

Հոդակապով՝ արև+ա+ծաղիկ

Թագ — թագ+ուհի

Թագ — թագ+ա+ժառանգ

Մարդ — մարդ+կային

Մարդ — մարդ+ա+սեր

Գիր — գիր+ություն

Գիր — գր+ա+սենյակ

Մազ — մազ+ոտ

Մազ — մազ+ա+կապ

Դաս — դաս+արան

Դաս — դաս+ա+գիրք

Ձեռ — ձեռ+ք

Ձեռ — ձեռն+ա+փայտ

Արմատ, ածանց,  հոդակապ

Ա․Արմատը բառի հիմնական իմաստն արտահատող մասն է, հիմքը: Արմատը արտահայտում է բառի հիմնական իմաստը և չի բաժանվում բաղադրիչների:

Օրինակ՝ թագ արմատից ունենք թագավոր, անթագ, թագուհի բառերը:

Բ․Բառի վերջից կամ  սկզբից ավելացող մասնիկները, որոնք փոխում են բառի իմաստը և կազմում նոր բառեր, կոչվում են ածանցներ:

Օրինակ՝ տուն-անտուն, գիր—գրություն, խմոր—խմորեղեն:

Այս բառերի ան, ություն, եղեն մասնիկները ածանցներ են:

Գ․ Ա ձայնավորը, որն իրար է կապում բաղադրյալ բառի տարբեր բաղադրիչները, կոչվում է հոդակապ․ օրինակ՝ ծով+ա+նկար

Առաջադրանքներ՝

1.Տրված բառերը կազմող մասերն առանձնացրո՛ւ: Արմատներն ընդգծիր:

Օրինակ՝ մայրություն – մայր + ություն

անամոթ, ամպոտ, քարոտ, օդային, դժգոհ, հեռավոր, բարություն, գրավոր, անորոշ,  տհաճ:
ան+ամոթ
ամպ+ոտ
քար+ոտ
օդ+ային
դժ+գոհ
հեռ+ավոր
բար+ություն
գր+ավոր
ան+որոշ
տ+հաճ

2. Գտիր հետևյալ բառերի ընդհանուր արմատները:

ամառանոց, ամառային- ամառ
ջերմություն, ջերմանավ- ջերմ
նավահանգիստ, նավավար- նավ
վարիչ, վարել, ղեկավար- վար
հազարավոր, հազարամյակ- հազար

3. Կազմիր նոր բառեր հետևյալ արմատներով ու ածանցներով՝

քար, հող, դաս, տուն, երկար, հերոս, սխալ

քարային, հողային, դասարան, տնային, երկարավուն, հերոսային, սխալմունք

ային, արան, ավոր, անք, ավուն

4. Բառաշարքից առանձնացրո՛ւ  հոդակապ ունեցող բառերը(կան բառեր, որոնցում հոդակապ չկա)։ Հոդակապ ունեցող բառերում գունավորի՛ր արմատները և հոդակապը։

Օրինակ՝ Հյուրախաղ– հյուր+ա+խաղց

Օձաձուկ, լայնարձակ, մրգահյութ,փորձանոթ, հողագունդ, արծաթագործ,նախշազարդ, ալրաղաց, հայազգի, ծաղկափոշի, նույնարմատ, ծառատունկ:

5. Լրացրո՛ւ մեկից ավելի արմատ և ածանց ունեցող (բարդածանցավոր) բառերի շարքը:

• Սառնասրտություն, կիսագնդային, հեռախոսավարուհի, հողագործություն, գերազանցիկ:

6. Բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր բաղադրյալ բառերով:

• Խիտ սաղարթներ ունեցող, գեղեցիկ քանդակված, նուրբ ճաշակով, լեռնային աշխարհ, բարձր գագաթ ունեցող, թմբուկ խփել, սարսափ ազդող, ասֆալտով պատված, դանդաղ սահող, քաղաքին հատուկ:
  
  Խիտ սաղարթներ ունեցող- սաղարթախիտ
  գեղեցիկ քանդակված- քանդակագեղ
  նուրբ ճաշակով- նրբաճաշակ
  լեռնային աշխարհ- լեռնաշխարհ
  բարձր գագաթ ունեցող- բարձրագագաթ
  թմբուկ խփել- թմբկահարել
  սարսափ ազդող- սարսափազդ
  ասֆալտով պատված- ասվալտապատ
  դանդաղ սահող- դանդաղասահ
  քաղաքին հատուկ- քաղաքահարիր
  
  
  
  
  
  
  
  

1. Գտնել 200-ի 15%-ը:
   200:100= 2
   2×15= 30
   Պատ. 30
2. Թվի 3/4 մասը 60 է: Գտնել այդ թիվը:
   80
3. Դասարանում կա 20 աշակերտ, որոնց 40%-ը աղջիկներ են: Քանի՞ աղջիկ կա դասարանում:
   20×40:100= 8
4. Ապրանքը արժեր 5000 դրամ: Այն թանկացավ 10%-ով: Որքա՞ն դարձավ նոր գինը:
   5000:100×10= 500
   5000+500= 5500
5. Ո՞րն է ավելի մեծ. 80-ի 20%-ը, թե՞ 20-ի 80%-ը:
   Հավասար են։
6. Գիրքն ունի 240 էջ: Արմենը կարդացել է գրքի 1/3 մասը: Քանի՞ էջ է մնացել կարդալու:
   240:3×1= 80
   240-8-= 160
7. Ամբողջ թվերի Գումարում  և հանում
   15 + (-7) = +8
   -12 + (-8)= -20
   -20 + 35 = 15
   45 – 60 = -15
   -18 – 12 = -30
   -5 – (-15) = 10
   0 – (-24) = 24
   -100 + 40 = -60
   -33 – (-33) = 0
8. Ամբողջ թվերի բազմապատկում և բաժանում

5x(-6) = -30
8 x 4 = 32
-7 x (-9) =+63
12 x (-3) =-36
-10 x (-10) = 100
-20 : 4 = -5
45 : (-9) = -5
-36 : (-6) = 6
100 : (-5) = -20
-80 : (-10) = 8

9․ Խառը գործողություններ 

7 x (-3) + (-2) x (-5) = -11
15 – (6 – 10) = 19
40 : (-8) + 12 : (-3) =-9
-4 x (5 – 8) + 2 = 14

Ի՞նչ է ուսումնասիրում աշխարհագրությունը, ճյուղերը

Աշխարհագրությունը գիտություն է, որը ուսումնասիրում է մեր Երկիրը՝ նրա բնությունը և մարդկանց կյանքը։
Այն չի սահմանափակվում միայն քարտեզով կամ տեղանքի նկարագրությամբ․ աշխարհագրությունը փորձում է հասկանալ՝

• ինչպես են ձևավորվում լեռները, գետերը, լճերը,
• ինչպես են մարդիկ ապրում ու աշխատում տարբեր երկրներում,
• ինչպես է բնությունը ազդում մարդկանց կյանքի վրա, և մարդիկ՝ բնության։

Այսպիսով, աշխարհագրությունը միավորում է և՛ բնությունը, և՛ հասարակությունը։

Աշխարհագրությունը յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում գիտությունների ամբողջական
համակարգում: Աշխարհագրական հետազոտությունների օբյեկտներից են երկրագնդի
աշխարհագրական թաղանթը, նրա ոլորտները, դրանց կառուցվածքն ու
փոխազդեցությունը, մայրցամաքները, տարածաշրջաններն ու երկրները և այնտեղ
կատարվող երևույթները: Աշխարհագրական թաղանթի, մասնավորապես Երկրի
մակերևույթի ուսումնասիրությամբ, աշխարհագրությունից բացի, զբաղվում են նաև
երկրաբանությունը, կենսաբանությունը, տնտեսագիտությունը և բազմաթիվ այլ
գիտություններ: Դրանք ուսումնասիրում են երկրագնդի առանձին ոլորտները կամ
բաղադրիչները: Օրինակ՝ երկրաբանությունն ուսումնասիրում է քարոլորտը,
կենսաբանությունը կենսոլորտը, տնտեսագիտությունը մարդկային հասարակության
տնտեսական ոլորտը և այլն:

Աշխարհագրության ուսումնասիրության առարկաները

Աշխարհագրության գլխավոր ուշադրության կենտրոնում են՝

• Բնական երևույթները – կլիմա, լանդշաֆտներ, հող, ջուր, բույսեր, կենդանիներ,
• Մարդկային կյանքը – քաղաքներ, գյուղեր, տնտեսություն, ճանապարհներ,
• Նրանց փոխազդեցությունը – ինչպես մարդիկ օգտագործում են բնությունը (օր․՝ անտառահատում, ջրամբարների կառուցում) և ինչպես է բնությունը ազդում մարդկանց վրա (օր․՝ երկրաշարժեր, կլիմա)։

Այս ամենը միասին ձևավորում է աշխարհահամակարգեր։ Դրանք լինում են․

• բնական (օր․՝ անտառ, գետային հովիտ),
• հասարակական (օր․՝ քաղաք, գյուղատնտեսական շրջան),
• բնահասարակական (օր․՝ մարդածին լանդշաֆտ, ջրամբար):

Աշխարհագրության նպատակներն ու խնդիրները

Աշխարհագրությունը նպատակ ունի․

1. Ուսումնասիրել բնությունն ու հասարակությունը տարածության և ժամանակի մեջ։
2. Բացահայտել կապերը բնության և մարդու միջև։
3. Ճիշտ և խելամիտ օգտագործել բնության հարստությունները։
4. Կանխատեսել ապագայում հնարավոր փոփոխությունները (օր․՝ կլիմայի փոփոխություն, բնակչության աճ):

Աշխարհագրության տեղը գիտությունների համակարգում

Աշխարհագրությունը յուրահատուկ գիտություն է, քանի որ այն միավորում է երկու մեծ գիտությունների խմբեր․

• Բնական գիտությունները (երկրաբանություն, կենսաբանություն, ֆիզիկա),
• Հասարակական գիտությունները (տնտեսագիտություն, պատմություն, սոցիոլոգիա):

Այս պատճառով աշխարհագրությունը գտնվում է այս երկու ոլորտների հատման կետում։

Այն բաժանվում է երկու հիմնական ճյուղի․

• Բնական աշխարհագրություն – ուսումնասիրում է լանդշաֆտները, կլիման, գետերը, օվկիանոսները, բույսերն ու կենդանիները։
• Հասարակական աշխարհագրություն – ուսումնասիրում է մարդկանց գործունեությունը, քաղաքները, գյուղերը, տնտեսությունը։

Այս երկուսը միասին ձևավորում են ընդհանուր աշխարհագրությունը։

 Եզրակացություն
Աշխարհագրությունը միայն քարտեզների ու տեղանունների գիտություն չէ։ Այն մեզ օգնում է հասկանալ, որ Երկիրը մի ամբողջական համակարգ է, որտեղ և՛ բնությունը, և՛ հասարակությունը գործում են միասին։ Եթե մենք ճիշտ ու խելամիտ օգտագործենք մեր միջավայրը, կկարողանանք ապրել ավելի ապահով և բարեկեցիկ աշխարհում։

Թեստ

1. Ի՞նչ է ուսումնասիրում աշխարհագրությունը։
ա) Միայն Երկրի պատմությունը
բ) Երկրի բնությունն ու մարդկանց կյանքը
գ) Միայն տնտեսությունը

2. Ի՞նչ է աշխարհագրության հիմնական նպատակը։
ա) Ուսումնասիրել քարտեզներ
բ) Հասկանալ բնության և մարդու փոխազդեցությունը
գ) Հաշվարկել բնակչության թիվը

3. Ո՞ր գիտությունն է ուսումնասիրում քարոլորտը։
ա) Երկրաբանություն
բ) Կենսաբանություն
գ) Տնտեսագիտություն

4. Ո՞րն է հասարակական աշխարհագրության ուսումնասիրության առարկան։
ա) Գետերն ու լեռները
բ) Մարդկային գործունեությունը
գ) Կենդանիներն ու բույսերը

5. Ո՞րն է բնահասարակական աշխարհահամակարգի օրինակ։
ա) Անտառ
բ) Քաղաք
գ) Ջրամբար

6. Աշխարհագրությունը որ երկու գիտությունների հատման կետում է գտնվում։
ա) Բնական և հասարակական
բ) Պատմական և տեխնիկական
գ) Մաթեմատիկական և բժշկական

7. Ո՞ր ճյուղը է ուսումնասիրում կլիման, գետերը, լանդշաֆտները։
ա) Հասարակական աշխարհագրություն
բ) Բնական աշխարհագրություն
գ) Պատմական աշխարհագրություն

8. Ո՞րն է հասարակական աշխարհագրության հիմնական խնդիրներից մեկը։
ա) Քաղաքների և բնակչության ուսումնասիրությունը
բ) Օվկիանոսների ուսումնասիրությունը
գ) Կլիմայի ուսումնասիրությունը

9. Ո՞ր մեթոդն է հիմնված «տեսածը նկարագրելու» վրա։
ա) Նկարագրական
բ) Վիճակագրական
գ) Քարտեզագրական

10. Ո՞ր մեթոդն է օգտագործում թվեր, աղյուսակներ, տվյալներ։
ա) Վիճակագրական
բ) Դաշտային
գ) Համեմատական